{"id":115,"date":"2020-05-10T14:22:59","date_gmt":"2020-05-10T14:22:59","guid":{"rendered":"http:\/\/cospicuaparish.wpengine.com\/?p=115"},"modified":"2020-05-10T14:23:20","modified_gmt":"2020-05-10T14:23:20","slug":"tezori-artistici-fil-knisja-kolleggjata-ta-bormla","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.cospicuaparish.org.mt\/?p=115","title":{"rendered":"Te\u017cori Artisti\u010bi Fil-Knisja Kolle\u0121\u0121jata Ta\u2019 Bormla"},"content":{"rendered":"\n<p>Kitba ta&#8217; Emanuel Fiorentino<\/p>\n\n\n\n<p>Il-Knisja Kolle\u0121\u0121jata ta\u2019 Bormla hi mag\u0127rufa g\u0127ar-rikkezzi li g\u0127andha. \u0126afna nies, spe\u010bjalment dawk mhux Bormli\u017ci, jasso\u010bjaw dawn ir-rikkezzi ma\u2019 o\u0121\u0121etti tal-fidda i\u017cda fil-knisja hemm te\u017cori o\u0127ra artisti\u010bi li g\u0127alkemm mhux possibbli \u0127lief na\u010b\u010benna g\u0127alihom, ta\u2019 min insemmihom biex il-pubbliku jsir aktar konxju ta\u2019 x\u2019hemm f\u2019din il-knisja li fi ftit \u0121img\u0127at o\u0127ra se tikkommemora \u010b-\u010bentinarju ta\u2019 l-inkurunazzjoni tal-kwadru titulari ta\u2019 Marija Immakulata.<\/p>\n\n\n\n<p>Dawn it-te\u017cori nistg\u0127u naqsmuhom f\u2019\u017cew\u0121 kategoriji: dawk li nistg\u0127u narawhom matul is-sena, b\u0127alma huma pitturi, skulturi e\u010b\u010b. u dawk, b\u0127alma huma l-fided u a\u010b\u010bessorji o\u0127ra b\u0127al linef, it-tu\u017cell, id-damask e\u010b\u010b., li normalment wie\u0127ed jista\u2019 jgawdihom biss fil-\u0121ranet ta\u2019 festi.<\/p>\n\n\n\n<p>Pittura<\/p>\n\n\n\n<p>Nibdew b\u2019ta\u2019 l-ewwel. F\u2019dik li hi pittura, ix-xog\u0127ol ewlieni hu t-titular tal-Kun\u010bizzjoni, kwadru li kien sar fl-1828 mill-artist Pietru Pawl Caruana ftit wara li dan \u0121ie lura f\u2019Malta minn Ruma fejn studja fl-Accademia di San Luca u fejn assorba l-idjoma ta\u2019 l-hekk imsej\u0127a skola purista ta\u2019 dak i\u017c-\u017cmien. I\u017cda ma kienx \u0127a post il-kwadru tal-Kun\u010bizzjoni ta\u2019 Karlu Gimach, li llum narawh fis-sagristija, qabel l-1850. M\u2019inix se n\u017cid xejn aktar dwar dan il-kwadru ta\u2019 Caruana billi sejjer nittrattah g\u0127alih wa\u0127du f\u2019artiklu ie\u0127or.<\/p>\n\n\n\n<p>Artist li \u0127alla diversi xog\u0127lijiet f\u2019din il-knisja kien Giuseppe Cali`, wie\u0127ed mill-\u0121ganti fl-arti Maltija, li lejn l-a\u0127\u0127ar snin tas-seklu dsatax kien pin\u0121a s-saqaf kollu flimkien mal-koppla u l-pendenti ta\u2019 ta\u0127t il-koppla. Dawn il-pendenti bis-su\u0121\u0121etti ta\u2019 Mose`, David (data 1884), E\u017cekjel u Isaija, minn dejjem kienu jolqtuni g\u0127as-sa\u0127\u0127a ta\u2019 disinn li j\u0127addnu, u forsi ma nkunx \u017cbaljat jekk ng\u0127id li huma l-aktar pendenti mpressjonanti li nsibu fil-knejjes Maltin.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img src=\"http:\/\/cospicuaparish.org.mt\/images\/theParishchurch\/pittura_saqaf_3.jpg\" alt=\"Pendent\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Parti mix-xog\u0127ol ta\u2019 Cali` m\u2019g\u0127adux je\u017cisti. Il-pittura tal-koppla kienet inbidlet fis-seklu g\u0127oxrin b\u2019dik tal-pittur Taljan Virginio Monti, li hu l-aktar mag\u0127ruf fostna g\u0127ax-xog\u0127ol tieg\u0127u estensiv fil-Ba\u017cilka ta\u2019 Santa Liena f\u2019Birkirkara. Ta\u2019 Monti wkoll f\u2019Bormla huma l-kwadri tas-saqaf tal-kor u tal-kappelluni. Ta\u2019 min jg\u0127id li l-ori\u0121inal ta\u2019 Cali` fis-saqaf tal-kappellun ta\u2019 San \u0120u\u017cepp illum qieg\u0127ed fl-Awla Kapitulari.<\/p>\n\n\n\n<p>Probabbilment l-aktar kwadru qadim fil-knisja kif narawha llum hu dak tal-Pentekoste fil-kappellun ta\u2019 San \u0120u\u017cepp. Imur lura g\u0127as-seklu XVII i\u017cda l-awtur tieg\u0127u u anonimu. Mhux mag\u0127rufin ukoll l-awturi rispettivi tal-kwadri ta\u2019 fuq l-altari ta\u2019 San Mikiel u ta\u2019 San Dimitri.<br>Mill-kumplament tal-pittura hemm bosta artisti ta\u2019 kalibru li huma rappre\u017centati. Fosthom insemmi lil Gian Nikol Buhagiar bil-kwadru tal-Kappella tas-Sagrament, Rokku Buhagiar bil-kwadru ta\u2019 fuq l-altar ta\u2019 San Mark u bl-erba\u2019 kwadri laterali fil-kappelluni, Alessio Erardi, iben Stefano Erardi, li \u0127adem il-kwadru tal-Madonna bil-Bambin u San \u0120wann Battista, u Francesco Zahra li tieg\u0127u huma \u017c-\u017cew\u0121 kwadri laterali tal-Kor, li fl-opinjoni tieg\u0127i huma fost l-aqwa xog\u0127lijiet evokattivi ta\u2019 dan l-artist kbir tas-seklu XVIII.<\/p>\n\n\n\n<p>Skultura<\/p>\n\n\n\n<p>Ix-xog\u0127lijiet ta\u2019 skultura, l-aktar jirrigwardaw il-vari li saru fi \u017cminijiet differenti biex jin\u0121arru fil-pur\u010bissjonijiet fil-festa ta\u2019qaddis jew qaddisa tag\u0127hom.<\/p>\n\n\n\n<p>Nibdew bil-vara tal-Kun\u010bizzjoni li l-Bormli\u017ci g\u0127andhom, kif jg\u0127id il-Malti, bokka t\u2019g\u0127ajn biha. Saret kif narawha llum fl-1905, mitt sena ilu, g\u0127and id-ditta Antonio Ghezzi e Figlio ta\u2019 Milan fuq disinn tal-mag\u0127ruf skultur u disinjatur Bormli\u017c Abram Gatt. Biex saret kellha ti\u0121i sagrifikata l-vara ta\u2019 qabel li \u0127afna ja\u0127sbu li kienet saret minn Suor Maria de Domenicis, alljeva ta\u2019 Mattia Preti.<\/p>\n\n\n\n<p>Sal-\u0121urnata tal-lum g\u0127adni nsaqsi lili nnifsi kif bil-barka ta\u2019 kul\u0127add kienu dde\u010bidew biex issir vara \u0121dida \u2018g\u0127as-spejje\u017c\u2019 ta\u2019 l-o\u0127ra. I\u017cda hawnhekk qed nitkellmu dwar mitt sena ilu meta l-idea ta\u2019 konservazzjoni ta\u2019dak li hu qadim ftit li xejn kienet t\u0127abbel mo\u0127\u0127 dak li jkun. M\u2019hux il-\u0127sieb tieg\u0127i hawnhekk li nqajjem b\u2019xi mod xi polemika anzi, biex ma niftiehemx \u0127a\u017cin, in\u017cid biss li l-fatt jibqa\u2019 li l-vara pre\u017centi hi \u0121ojjell dejjiemi ta\u2019 din il-knisja.<\/p>\n\n\n\n<p>Ta\u2019 l-istess Abram Gatt hemm il-vara ta\u2019 San \u0120u\u017cepp, xog\u0127ol fl-injam li n\u0127adem fl-1903. Vari o\u0127ra jinkludu dawk ta\u2019 Sant\u2019 Agata, xog\u0127ol ta\u2019 l-1846 minn Pietru Pawl Azzopardi fuq disinn ta\u2019 Giuseppe Hyzler u li tieg\u0127u wkoll hi l-Madonna tar-Ru\u017carju. Azzopardi kien fost l-alljevi ta\u2019 Mariano Gerada li tieg\u0127u naraw il-vara ta\u2019 San Mikiel ma\u0127duma fl-1819 u l-grupp statwarju tal-Mag\u0127mudija ta\u2019 Kristu, ma\u0127dum fl-1814.<\/p>\n\n\n\n<p>Xog\u0127lijiet o\u0127ra ta\u2019 skultura huma l-vara ta\u2019 Sant\u2019 Andrija, xog\u0127ol ta\u2019 l-1844 ta\u2019 Salvu Psaila, l-awtur tal-vara ta\u2019 Santa Liena ta\u2019 Birkirkara, li tinsab konservata fin-ni\u010b\u010ba l-antika tal-Kun\u010bizzjoni \u0127dejn is-Sagristija, u l-famu\u017c Kur\u010bifiss ta\u2019 Kandja, li kien in\u0121ieb mill-g\u017cira ta\u2019 Kandja (illum mag\u0127rufa b\u0127ala Kreta) fl-1669. Fl-opinjoni tieg\u0127i jista\u2019 jkun xog\u0127ol tas-seklu XV.<\/p>\n\n\n\n<p>L-istorja marbuta ma\u2019 dan il-Kur\u010bifiss u kif spi\u010b\u010ba fil-knisja ta\u2019 Bormla hi nteressanti i\u017cda hawn mhux se nid\u0127ol fiha min\u0127abba l-ispazju. Bi\u017c\u017cejjed ng\u0127id, i\u017cda, li min\u0127abba d-devozzjoni qawwija li trawmet lejh, kienet inbniet kappella kbira fl-1903 li kienet parzjalment dekorata minn Giuseppe Cali`, biex tkun tista\u2019 tilqa\u2019 l-pellegrini li kienu jmorru minn kull na\u0127a ta\u2019 Malta biex i\u017curuh.<\/p>\n\n\n\n<p>Dan l-a\u0127\u0127ar sar studju fuq l-affresk tal-pittura ta\u2019 Cali` u nstab li din tinsab fi stat \u0127a\u017cin \u0127afna u g\u0127alhekk hemm b\u017conn jinstabu fondi \u0127alli tkun restawrata malajr kemm jista\u2019 jkun.<\/p>\n\n\n\n<p>Minn din il-kappella tista\u2019 tid\u0127ol g\u0127as-sagristija li dwarha nista\u2019 nikteb xi \u0127a\u0121a fil-qosor g\u0127ax fiha nsibu numru ta\u2019 portraits (il-kelma bil-Malti \u2013 ritratti) ta\u2019 diversi persuna\u0121\u0121i li kellhom x\u2019jaqsmu ma\u2019 l-istorja ta\u2019 dan is-santwarju.<\/p>\n\n\n\n<p>Fosthom hemm dak tal-Papa Piju VII li kien waqqaf din il-kolle\u0121\u0121jata fis-17 ta\u2019 Lulju 1822, xog\u0127ol ta\u2019 Giuseppe Hyzler; ta\u2019 Dun \u0120u\u017cepp Bezzina li kien l-ewwel ar\u010bipriet, l-Isqof Ferdinandu Mattei li kien ressaq it-talba tal-Bormli\u017ci biex il-knisja ssir kolle\u0121\u0121jata; ta\u2019 l-Ar\u010bipriet Pietro Pace li fi \u017cmienu fl-1905 saret l-Inkurunazzjoni tal-Kwadru titulari, u tal-Kardinal Domenico Ferrata li kien g\u0127amel l-inkurunazzjoni.<\/p>\n\n\n\n<p>Ma rridx in\u0127alli barra l-kwadru tal-Madonna tal-Grazzja li qabel kien fuq l-altar, illum imne\u0127\u0127i, fejn illum hemm in-ni\u010b\u010ba tal-Kun\u010bizzjoni. Hemm min jattribwieh g\u0127all-iskola ta\u2019 Antoine Favray, il-pittur Fran\u010bi\u017c li qatta\u2019 l-parti l-kbira ta\u2019 \u0127ajtu f\u2019Malta. Personalment ma naqbilx ma\u2019 din l-attribuzzjoni.<\/p>\n\n\n\n<p>Fis-sagristija, kif di\u0121a\u2019 semmejt, hemm il-kwadru l-kbir tal-Kun\u010bizzjoni, xog\u0127ol sabi\u0127 ferm tal-pittur Carlu Gimach u li qabel kien il-kwadru titulari i\u017cda li tne\u0127\u0127a fl-1850 biex jitqieg\u0127ed dak ta\u2019 Pietru Pawl Caruana li issa ilu nkurunat mitt sena.<\/p>\n\n\n\n<p>Marbut ukoll mal-knisja hemm l-Oratorju tal-Kur\u010bifiss fejn hemm xog\u0127lijiet o\u0127ra ta\u2019 Francesco Zahra, erba\u2019 gruppi ta\u2019 statwi tal-\u0121ebel ma\u0127dumin minn Paolo Zahra u Gerolamo Fabri li juru xeni mill-passjoni ta\u2019 Kristu, u fejn ji\u0121u merfug\u0127in matul is-sena l-vari tal-\u0120img\u0127a l-Kbira, xog\u0127lijiet ta\u2019 Karlu Darmanin, Abram Gatt u Pietru Pawl Azzopardi.<\/p>\n\n\n\n<p>Ma jistax jonqos li nsemmu wkoll il-vara ta\u2019 Kristu Rxoxt, xog\u0127ol fl-injam, li kienet in\u0121iebet minn Napli fl-1741 minn Celestino Sacco.<\/p>\n\n\n\n<p>Fided<\/p>\n\n\n\n<p>Fl-a\u0127\u0127arnett nag\u0127tu \u0127arsa \u0127afifa lejn ix-xog\u0127lijiet tal-fidda. Dawn jinkludu diversi ventartali, b\u2019dak tal-ma\u0121\u0121ur ma\u0127dum mill-ar\u0121entier Roberto Cannataci fuq disinn tal-Professur Nicola Zammit mis-Si\u0121\u0121iewi, li tieg\u0127u wkoll hemm it-tu\u017cell u d-damask tal-festa, u o\u0127rajn disinjati minn Abram Gatt, b\u2019dak ta\u2019 San Mark meqjus b\u0127ala l-isba\u0127 wie\u0127ed; u wie\u0127ed minn Lazzru Pisani, \u0121irandola ma\u0127duma mill-ar\u0121entier Gioacchino Rapinett.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img src=\"http:\/\/cospicuaparish.org.mt\/images\/theParishchurch\/silverware_01.jpg\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>F\u2019din il-knisja nsibu wkoll fided o\u0127ra b\u0127al sferi, kal\u010bijiet, pissidijiet, lampieri, \u010bnieser, buqari, ba\u010biri, missalli u karti tal-glorja. L-ammont ta\u2019 ar\u0121enterija jag\u0127mel lil din il-knisja santwarju daqshekk importanti tal-Madonna, wa\u0127da mill-aktar g\u0127onja fil-g\u017cejjer Maltin.<\/p>\n\n\n\n<p><br>F\u2019din il-kitba bl-ebda mod ma ppruvajt nag\u0127mel xi anali\u017ci kritika ta\u2019 dawn ix-xog\u0127lijiet min\u0127abba nuqqas ta\u2019 spazju. Ma semmejtx kollox i\u017cda biss dawk ix-xog\u0127lijiet saljenti, bit-tama li kull min jaqra din il-kitba jie\u0127u idea tal-wirt artistiku konsiderevoli li bih hi mog\u0127nija din il-knisja parrokkjali ta\u2019 Bormla.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kitba ta&#8217; Emanuel Fiorentino Il-Knisja Kolle\u0121\u0121jata ta\u2019 Bormla hi mag\u0127rufa g\u0127ar-rikkezzi li g\u0127andha. \u0126afna nies, spe\u010bjalment dawk mhux Bormli\u017ci, jasso\u010bjaw dawn ir-rikkezzi ma\u2019 o\u0121\u0121etti tal-fidda i\u017cda fil-knisja hemm te\u017cori o\u0127ra artisti\u010bi li g\u0127alkemm mhux possibbli \u0127lief na\u010b\u010benna g\u0127alihom, ta\u2019 min insemmihom biex il-pubbliku jsir aktar konxju ta\u2019 x\u2019hemm f\u2019din il-knisja li fi ftit \u0121img\u0127at o\u0127ra se tikkommemora \u010b-\u010bentinarju ta\u2019 l-inkurunazzjoni tal-kwadru titulari ta\u2019 Marija Immakulata. &hellip; <a href=\"https:\/\/www.cospicuaparish.org.mt\/?p=115\" class=\"more-link\">Continue reading <span class=\"screen-reader-text\">Te\u017cori Artisti\u010bi Fil-Knisja Kolle\u0121\u0121jata Ta\u2019 Bormla<\/span> <span class=\"meta-nav\">&raquo;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":4242,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[5],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.cospicuaparish.org.mt\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/115"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.cospicuaparish.org.mt\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.cospicuaparish.org.mt\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.cospicuaparish.org.mt\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4242"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.cospicuaparish.org.mt\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=115"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.cospicuaparish.org.mt\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/115\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.cospicuaparish.org.mt\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=115"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.cospicuaparish.org.mt\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=115"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.cospicuaparish.org.mt\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=115"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}